جی. آر. آر. تالکین در سال ۱۹۳۷ رمان The Hobbit را منتشر کرد؛ اثری که مخاطبان را برای نخستینبار با سرزمین افسانهای سرزمین میانه (Middle-earth) آشنا کرد. این کتاب بعدها به خلق مجموعه عظیم The Lord of the Rings انجامید؛ سهگانهای که انتشار آن از سال ۱۹۵۴ آغاز شد و به یکی از تأثیرگذارترین آثار تاریخ ادبیات فانتزی تبدیل شد.
تالکین جهانی فوقالعاده پیچیده خلق کرده بود؛ جهانی با تاریخ، زبانها، اسطورهها، موسیقیها و فرهنگهای مخصوص به خود که سالها برای ساخت و ثبت جزئیات آن وقت صرف کرده بود. همین عمق و پیچیدگی باعث شد آثار او نسلهای متعددی از مخاطبان را شیفته خود کند و تا امروز نیز اقتباسهای سینمایی و تلویزیونی تازهای از آن ساخته شوند.
ظهور «Dune» و مقایسهای که اجتنابناپذیر بود
حدود یک دهه بعد، فرانک هربرت با انتشار رمان Dune دست به خلق جهانی زد که از نظر گستردگی و پیچیدگی، بسیاری آن را همتراز با آثار تالکین میدانستند.
داستان Dune در آیندهای بسیار دور جریان دارد و حول رقابت قدرتهای سیاسی مختلف برای کنترل مادهای ارزشمند به نام «اسپایس» میچرخد؛ مادهای که تنها در سیاره آراکیس یافت میشود و برای سفرهای فضایی ضروری است.
همانند تالکین، هربرت نیز واژگان، فرهنگها، مذاهب، ساختارهای سیاسی و تاریخچهای مفصل برای جهان خود طراحی کرد و در ادامه پنج رمان دیگر نیز در ادامه داستان اصلی نوشت.
به همین دلیل سالها بسیاری از طرفداران ادبیات علمیتخیلی و فانتزی، Dune را «نسخه علمیتخیلی ارباب حلقهها» توصیف میکردند.
اما ظاهراً خود تالکین چندان با این مقایسه موافق نبود.
نامهای که نفرت تالکین از «Dune» را فاش کرد
در سال ۱۹۶۶، تالکین در نامهای به دوست و طرفدار خود جان بوش دیدگاه واقعیاش درباره Dune را بیان کرد.
این نامه بعدها در کتاب Tolkien’s Library: An Annotated Checklist منتشر شد و نشان داد که خالق The Lord of the Rings علاقهای به شاهکار فرانک هربرت نداشته است.
طبق این نامه، چندین نفر از دوستان و آشنایان تالکین نسخههایی از Dune را برای او فرستاده بودند؛ احتمالاً چون شباهتهایی میان دو جهان داستانی میدیدند.
اما واکنش تالکین کاملاً متفاوت بود.
او نوشت:
«از اینکه نسخهای از Dune را برایم فرستادید سپاسگزارم. سال گذشته نیز نسخهای از این کتاب را از استرلینگ لانیر دریافت کرده بودم و بنابراین با آن آشنا هستم. برای نویسندهای که هنوز مشغول نوشتن است، دشوار است که درباره نویسنده دیگری که در مسیری مشابه فعالیت میکند، منصفانه قضاوت کند. دستکم برای من چنین است. در حقیقت، من از Dune تا حد زیادی خوشم نمیآید و در چنین شرایطی بهترین و منصفانهترین کار این است که سکوت کنم و نظری ندهم.»
چرا تالکین از «Dune» خوشش نمیآمد؟
نکته جالب این است که تالکین هرگز توضیح مشخصی درباره دلیل این نفرت ارائه نکرد.
او تنها از شدت نارضایتی خود صحبت کرده و وارد جزئیات نشده است.
با این حال، بسیاری از پژوهشگران و طرفداران ادبیات حدس میزنند که اختلاف دیدگاههای فلسفی دو نویسنده در این موضوع نقش مهمی داشته است.
تالکین یک کاتولیک معتقد بود و در آثارش ایمان، امید، فداکاری و مبارزه با شر را بهعنوان ارزشهایی مثبت و رهاییبخش به تصویر میکشید.
در مقابل، فرانک هربرت در Dune نگاه بسیار بدبینانهتری به مذهب و قدرت داشت. او نشان میداد که چگونه باورهای دینی میتوانند به ابزار کنترل سیاسی، خشونت و سوءاستفاده تبدیل شوند.
به همین دلیل برخی معتقدند تالکین با جهانبینی تاریکتر و شکاکانه هربرت ارتباط برقرار نکرده است.
نبردی شبیه «Star Wars» و «Star Trek»
این ماجرا بحث قدیمی میان طرفداران دو مجموعه را دوباره زنده میکند؛ بحثی که شباهت زیادی به جدال همیشگی میان Star Wars و Star Trek دارد:
کدام جهان داستانی برتر است؟ The Lord of the Rings یا Dune؟
این رقابت در سالهای اخیر نیز دوباره داغ شده است.
پیتر جکسون بین سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۴ با ساخت شش فیلم از مجموعه The Lord of the Rings و The Hobbit موفقیت عظیمی به دست آورد.
در سوی دیگر، دنی ویلنوو از سال ۲۰۲۱ اقتباس جدید Dune را آغاز کرد و قرار است سومین فیلم این مجموعه را در سال ۲۰۲۶ روی پرده ببرد.
علاوه بر آن، هر دو فرانچایز صاحب سریالهای تلویزیونی پرهزینه نیز شدهاند:
- The Lord of the Rings: The Rings of Power (۲۰۲۲)
- Dune: Prophecy (۲۰۲۴)
دو جهان بزرگ، دو فلسفه متفاوت
طرفداران The Lord of the Rings معمولاً شیفته اسطورهشناسی غنی، تاریخ مفصل و فضای حماسی اما امیدوارکننده آن هستند.
تالکین بهعنوان یک زبانشناس، توجه ویژهای به فرهنگ، موسیقی، شعر و سنتهای مردمان جهان خود داشت. آثار او درباره میراث، افتخار، دوستی و پیروزی خیر بر شر سخن میگویند.
در مقابل، جهان Dune بسیار خشنتر و واقعگرایانهتر است.
هربرت آیندهای را ترسیم میکند که در آن سیاست، منابع محدود، جنگ و جاهطلبی انسانها سرنوشت کهکشان را تعیین میکنند. در آراکیس حتی ارزشهایی مانند شرافت نیز میتوانند به خشونت و افراطگرایی منتهی شوند.
در جهان Dune پایانهای خوش چندان رایج نیستند.
در نهایت کدام بهتر است؟
شاید جذابترین نکته این ماجرا همین باشد که هیچ پاسخ قطعی برای این سؤال وجود ندارد.
همانطور که هیچگاه برنده نهایی میان Star Wars و Star Trek مشخص نشده، انتخاب میان The Lord of the Rings و Dune نیز بیش از هر چیز به سلیقه مخاطب بستگی دارد.
اما یک نکته قطعی است:
با وجود اینکه بسیاری از خوانندگان سالها این دو اثر را در کنار هم قرار دادهاند، خود جی. آر. آر. تالکین هرگز عضو باشگاه طرفداران Dune نبود و ظاهراً از رمان مشهور فرانک هربرت «با شدت» متنفر بود.
تماس با سردبیر
برای ارسال انتقادات، پیشنهادات و شکایات خود، میتوانید با ایمیل سردبیر در ارتباط باشید.
سعی میکنیم در سریعترین زمان ممکن به پیامهای شما پاسخ دهیم.
