وقتی فیلم «اوپنهایمر» ساخته کریستوفر نولان در سال ۲۰۲۳ به یکی از مهمترین رویدادهای سینمایی جهان تبدیل شد، بار دیگر بحث درباره بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی به مرکز توجه بازگشت. فیلم روایتگر نقش جی. رابرت اوپنهایمر در پروژه منهتن است؛ پروژهای که به ساخت نخستین سلاح هستهای جهان منجر شد.
اگرچه نولان صحنههای بمباران ژاپن را مستقیماً نمایش نمیدهد، اما پیامدهای اخلاقی آن را بهشدت مورد توجه قرار میدهد. شخصیت اوپنهایمر در فیلم با احساس گناه ناشی از مرگ صدها هزار نفر دستوپنجه نرم میکند، در حالی که بسیاری از سیاستمداران و فرماندهان نظامی آمریکا این حملات را با بیاعتنایی توجیه میکنند.
صرفنظر از اینکه این بمبارانها از منظر تاریخی قابل دفاع بودهاند یا نه، یک حقیقت انکارناپذیر وجود دارد: ژاپن تنها کشوری است که تاکنون هدف حمله هستهای قرار گرفته و همین موضوع زخمی عمیق در حافظه جمعی این کشور بر جای گذاشته است.
این زخم تاریخی نهتنها سیاست و جامعه ژاپن را تحت تأثیر قرار داده، بلکه به یکی از مهمترین موتیفهای فرهنگی در ادبیات، مانگا، سینما و بهویژه انیمه تبدیل شده است.
درست همانطور که بسیاری از فیلمهای ابرقهرمانی آمریکایی پس از حادثه ۱۱ سپتامبر شکل تازهای پیدا کردند، بخش بزرگی از انیمههای ژاپنی نیز بازتابی از اضطراب، ترس و خاطره جمعی ناشی از هیروشیما و ناگازاکی هستند.
از گودزیلا تا آکیرا؛ ردپای بمب اتم در فرهنگ عامه ژاپن
نمادینترین نمونه این موضوع بدون تردید «گودزیلا» است.
هیولای عظیمالجثهای که نخستین بار در سال ۱۹۵۴ ظاهر شد، در اصل استعارهای از قدرت ویرانگر انرژی هستهای بود. گودزیلا موجودی است که در نتیجه آزمایشهای اتمی از خواب بیدار میشود و شهرها را نابود میکند؛ تصویری که برای مخاطبان ژاپنی یادآور هیروشیما و ناگازاکی بود.
همین الگو بعدها در آثار بیشماری تکرار شد.
«آسترو بوی» اثر اوسامو تزوکا، پدر مانگا و انیمه مدرن، درباره رباتی است که با انرژی اتمی کار میکند. «آکیرا» ساخته کاتسوهیرو اوتومو نیز با انفجاری عظیم آغاز میشود که توکیوی آینده را نابود میکند.
از آن زمان تاکنون، سلاحهایی با قدرت نابودی یک شهر یا حتی یک سیاره، به یکی از رایجترین عناصر داستانی در انیمهها تبدیل شدهاند.
Evangelion؛ وقتی آخرالزمان هستهای به فلسفه تبدیل میشود
یکی از مهمترین نمونههای این موضوع «Neon Genesis Evangelion» است.
داستان در جهانی رخ میدهد که پس از حادثهای موسوم به «Second Impact» برای همیشه تغییر کرده است. رویدادی فاجعهبار که بخش بزرگی از زمین را نابود کرده و نظم جهانی را بر هم زده است.
در ظاهر، Second Impact نتیجه بیدار شدن موجودی باستانی به نام Adam است، اما کارکرد نمادین آن شباهت بسیار زیادی به بمباران هستهای دارد. نسل جدید شخصیتها در جهانی زندگی میکنند که هویت خود را در سایه یک فاجعه بزرگ تعریف میکند.
سازمان NERV برای مقابله با فرشتگان (Angels) واحدهای عظیم Evangelion را میسازد؛ موجوداتی که در ابتدا ربات به نظر میرسند اما در واقع کلونهایی از Adam هستند.
نکته کلیدی اینجاست که NERV در تلاش است نیرویی را کنترل کند که در اصل فراتر از توان انسان است؛ درست مانند انرژی هستهای.
یکی از دیالوگهای مشهور میساتو کاتسوراگی بهخوبی این مفهوم را خلاصه میکند:
«فقط انسانها آنقدر احمق هستند که بخواهند نیروی نابودی خودشان را مهار کنند.»
وقتی Third Impact در پایان داستان رخ میدهد، مخاطب با تصویری از نابودی در مقیاس سیارهای مواجه میشود؛ نسخهای اغراقشده از همان اضطرابی که از بمب اتم سرچشمه گرفته است.
Naruto؛ نقد بازدارندگی هستهای در قالب نبرد نینجاها
در نگاه اول شاید «ناروتو» آخرین اثری باشد که بتوان آن را با موضوع جنگ هستهای مرتبط دانست.
اما بخش مهمی از داستان «ناروتو شیپودن» عملاً بازخوانی فلسفه بازدارندگی هستهای است.
رهبر آکاتسوکی، پین (ناگاتو)، معتقد است تنها راه پایان دادن به جنگ، خلق سلاحی آنقدر ویرانگر است که هیچ کشوری جرأت آغاز جنگی جدید را نداشته باشد.
این دقیقاً همان منطقی است که در دوران جنگ سرد به شکل نظریه «نابودی متقابل تضمینشده» مطرح شد.
پین میخواهد ترس را به ابزار صلح تبدیل کند.
اما داستان ناروتو این ایده را رد میکند.
نمادینترین لحظه این تقابل زمانی رخ میدهد که پین با تکنیک «شینرا تنسی» دهکده کونوها را در چند ثانیه به گودالی عظیم تبدیل میکند؛ تصویری که آشکارا یادآور پیامدهای یک انفجار هستهای است.
در نهایت، ناروتو به این نتیجه میرسد که صلح پایدار نمیتواند بر پایه ترس بنا شود؛ پیامی که در تضاد مستقیم با منطق بازدارندگی هستهای قرار میگیرد.
Code Geass؛ امپراتوریهایی که با سلاح کشتار جمعی حکومت میکنند
در جهان «Code Geass» امپراتوری بریتانیا بخش بزرگی از جهان را تحت سلطه دارد.
در فصل دوم، این امپراتوری سلاحی به نام F.L.E.I.J.A معرفی میکند؛ ابزاری که نقش معادل بمب هستهای را در این جهان ایفا میکند.
قدرت تخریب این سلاح به اندازهای است که میتواند کل توکیو را از روی نقشه محو کند.
سریال از طریق این سلاح نشان میدهد که چگونه قدرتهای بزرگ میتوانند با اتکا به توانایی نابودی کامل دشمنان، سایر کشورها را وادار به اطاعت کنند.
جالب اینجاست که پایان داستان نیز بر نابودی کامل این تسلیحات تأکید دارد. برخلاف جهان واقعی که امکان بازگرداندن فناوری هستهای وجود ندارد، در Code Geass آخرین نمونههای این سلاح همراه با پایگاه مداری Damocles نابود میشوند.
گویی سازندگان آرزوی بازگرداندن «غول هستهای» به درون چراغ جادو را به تصویر کشیدهاند.
Hunter x Hunter؛ شرارت واقعی در قلب انسان نهفته است
شاید هیچ انیمهای به اندازه آرک «مورچههای شیمیرا» در Hunter x Hunter چنین تصویر مستقیمی از بمب اتم ارائه نکرده باشد.
در نبرد نهایی میان نِترو و پادشاه مورچهها، مروئم، رئیس انجمن شکارچیان شکست خود را پیشبینی کرده و سلاحی مخفی در بدنش کار گذاشته است.
این سلاح «رز فقیر» نام دارد؛ بمبی که پس از انفجار، ابری شبیه قارچ اتمی ایجاد میکند.
پیش از فعال شدن بمب، نِترو درباره «شرارت بیپایان موجود در قلب انسان» صحبت میکند.
پیام کاملاً روشن است: خطرناکترین هیولاها موجودات فرازمینی یا جهشیافته نیستند؛ بلکه خود انسانها هستند.
حتی پس از انفجار نیز قربانیان فوراً نمیمیرند. تشعشعات رادیواکتیو بهتدریج آنها را از بین میبرد؛ اشارهای آشکار به پیامدهای واقعی سلاحهای هستهای.
Vinland Saga؛ حتی وایکینگها هم از بمب اتم فرار نمیکنند
شاید عجیبترین نمونه در این فهرست «Vinland Saga» باشد؛ اثری که ظاهراً هیچ ارتباطی با دوران مدرن ندارد.
داستان در عصر وایکینگها جریان دارد و درباره تلاش تورفین برای ساخت جامعهای صلحآمیز در قاره آمریکا است.
اما در بخشهای متأخر مانگا، یک شمن بومی آمریکا آینده سرزمینش را در رؤیا میبیند.
او استعمار اروپا، جنگ داخلی آمریکا، نابودی بومیان و در نهایت انفجار بمب اتم را مشاهده میکند.
برای انسانی که در قرن یازدهم زندگی میکند، چنین تصویری فراتر از هر کابوس قابل تصور است.
این صحنه تنها یک هشدار تاریخی نیست؛ بلکه بازتاب مستقیم پیام اصلی Vinland Saga نیز محسوب میشود: خشونت، هر چقدر هم موجه به نظر برسد، سرانجام به فاجعه منتهی میشود.
چرا بمب اتم همچنان در انیمه زنده است؟
بیش از هشتاد سال از هیروشیما و ناگازاکی میگذرد، اما سایه آن دو انفجار هنوز بر فرهنگ ژاپن سنگینی میکند.
در بسیاری از آثار ژاپنی، بمب اتم تنها یک سلاح نیست؛ نماد غرور انسان، سوءاستفاده از علم، قدرت کنترلنشده و توانایی بشر برای نابودی خویش است.
به همین دلیل است که از گودزیلا گرفته تا اوانگلیون، از ناروتو تا Hunter x Hunter، بارها شاهد تکرار تصاویری از انفجارهای عظیم، شهرهای ویرانشده و سلاحهای آخرالزمانی هستیم.
این آثار در واقع تلاش میکنند یک پرسش مشترک را مطرح کنند:
اگر انسان قادر به نابودی کامل خود است، چگونه میتواند راهی برای ادامه زندگی پیدا کند؟
برخلاف بسیاری از آثار هالیوودی که فناوری را نماد پیشرفت و قهرمانی معرفی میکنند، بخش بزرگی از انیمههای ژاپنی نسبت به قدرت علمی نگاه محتاطانه و حتی بدبینانه دارند. ریشه این تفاوت را باید در تجربه تاریخی متفاوت دو کشور جستوجو کرد.
بمباران اتمی برای ژاپن صرفاً یک رویداد تاریخی نیست؛ بخشی از حافظه جمعی و هویت معاصر این کشور است. به همین دلیل مفهوم «سلاحی که از کنترل خارج میشود» به یکی از پرتکرارترین مضامین انیمه تبدیل شده است.
نکته جالب اینجاست که نسلهای جدید ژاپنی نیز همچنان این روایت را بازتولید میکنند؛ نشانهای از اینکه زخم هیروشیما و ناگازاکی هنوز در فرهنگ این کشور التیام نیافته است.
تماس با سردبیر
برای ارسال انتقادات، پیشنهادات و شکایات خود، میتوانید با ایمیل سردبیر در ارتباط باشید.
سعی میکنیم در سریعترین زمان ممکن به پیامهای شما پاسخ دهیم.
