اکران آنلاین «صد سال به این سال‌ها» پس از حدود ۱۹ سال، دوباره بحث فیلم‌های توقیفی سینمای ایران و سرنوشت آثاری را مطرح کرده است که سال‌ها امکان نمایش عمومی پیدا نکردند. از «باشو غریبه کوچک» و «آدم‌برفی» تا «سنتوری»، «رستاخیز»، «قاتل و وحشی» و «شیشلیک»، تاریخ سینمای ایران نمونه‌های متعددی از فیلم‌هایی دارد که گاهی پس از سال‌ها رفع توقیف شدند و گاهی همچنان در انتظار مجوز باقی مانده‌اند.
چرا فیلم‌های توقیفی دوباره مورد توجه قرار گرفته‌اند؟
عرضه «صد سال به این سال‌ها» ساخته سامان مقدم در شبکه نمایش خانگی، پس از نزدیک به دو دهه انتظار، بار دیگر توجه‌ها را به پرونده فیلم‌هایی جلب کرده که به دلایل مختلف از اکران عمومی بازمانده‌اند. این فیلم نخستین بار در سال ۱۳۸۶ در جشنواره فیلم فجر نمایش داده شد و سرانجام بدون اکران عمومی در سینماها، به شکل آنلاین در اختیار مخاطبان قرار گرفت.
مسئله فقط طولانی بودن این انتظار نیست. یکی از پرسش‌های مهم درباره چنین آثاری این است که آیا دلایل توقیف یک فیلم پس از گذشت چندین سال همچنان برای مخاطب و فضای فرهنگی جامعه قابل دفاع باقی می‌ماند یا نه.
در موارد متعددی، فیلم‌هایی که زمانی «مسئله‌دار» تلقی می‌شدند، سال‌ها بعد بدون آنکه اتفاق خاصی در جامعه ایجاد کنند، امکان نمایش پیدا کردند. همین موضوع باعث شده سرنوشت آثار توقیفی به یکی از بحث‌های همیشگی سینمای ایران تبدیل شود.
«باشو غریبه کوچک»؛ فیلمی که بعدها به یک اثر ماندگار تبدیل شد
یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها «باشو غریبه کوچک» به کارگردانی بهرام بیضایی است. این فیلم در سال ۱۳۶۵ ساخته شد اما حدود سه سال امکان دریافت مجوز نمایش نداشت.
«باشو غریبه کوچک» امروز یکی از آثار مهم سینمای ایران و فیلم‌های شاخص ضدجنگ به شمار می‌رود. این در حالی است که یکی از برداشت‌های مطرح‌شده درباره دلایل توقیف آن در زمان تولید، همین رویکرد ضدجنگ فیلم بود.
سرنوشت «باشو» نمونه‌ای قابل توجه از تغییر نگاه به یک اثر در گذر زمان است؛ فیلمی که زمانی با محدودیت مواجه بود، بعدها به بخشی از میراث سینمای ایران تبدیل شد.
«آدم‌برفی»؛ توقیفی که سه سال طول کشید
«آدم‌برفی» به کارگردانی داود میرباقری نیز از فیلم‌های مشهور این فهرست است. این فیلم در دهه ۷۰ موضوع مهاجرت را دستمایه داستان خود قرار داده بود و اکبر عبدی در بخش‌هایی از آن با ظاهری متفاوت ظاهر شد.
فیلم پس از نمایش در جشنواره فجر سیزدهم با محدودیت مواجه شد و حدود سه سال اجازه اکران عمومی پیدا نکرد. با این حال، پس از رفع توقیف نه‌تنها روی پرده سینما رفت، بلکه بعدها امکان پخش تلویزیونی نیز پیدا کرد.
این تغییر سرنوشت یکی از نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد حساسیت‌های فرهنگی و اجتماعی در طول زمان می‌توانند تغییر کنند.
«سنتوری»؛ یکی از پرحاشیه‌ترین فیلم‌های توقیفی
«سنتوری» ساخته داریوش مهرجویی یکی از مشهورترین فیلم‌هایی است که توقیف آن پیامدهای سنگینی برای سازندگان داشت.
این فیلم در جشنواره بیست‌وپنجم فجر مورد استقبال مخاطبان قرار گرفت و جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را به دست آورد. قرار بود «سنتوری» در تابستان ۱۳۸۶ اکران شود، اما مجوز نمایش آن صادر نشد.
چند ماه بعد، نسخه‌ای از فیلم به‌صورت غیرقانونی منتشر شد و در قالب لوح فشرده در بازار دست‌به‌دست شد. این اتفاق آسیب مالی جدی به سازندگان وارد کرد و در نهایت نسخه ویدیویی فیلم در سال ۱۳۸۹ مجوز گرفت.
«سنتوری» امروز یکی از آثار شناخته‌شده کارنامه داریوش مهرجویی است و ماجرای توقیف و انتشار غیرقانونی آن همچنان یکی از نمونه‌های مهم تأثیر توقیف بر سرنوشت اقتصادی یک فیلم محسوب می‌شود.
«خانه پدری»؛ اکران کوتاه و توقیف دوباره
«خانه پدری» ساخته کیانوش عیاری نیز مسیر بسیار پیچیده‌ای را طی کرد. این فیلم محصول سال ۱۳۸۹ بود و پس از چند سال محدودیت، در سال ۱۳۹۴ با شرایطی خاص روی پرده رفت؛ اما خیلی زود از اکران خارج شد.
چند سال بعد، فیلم در سال ۱۳۹۸ با محدودیت سنی و اصلاحات اکران شد، اما بار دیگر با دستور قضایی از نمایش بازماند. سرانجام پس از گذشت حدود ۱۵ سال از زمان تولید، فیلم در سال گذشته به شبکه نمایش خانگی راه پیدا کرد.
این فیلم یکی از نمونه‌های روشن تفاوت میان «رفع توقیف» و «امکان اکران پایدار» است؛ چرا که حتی دریافت مجوز نیز الزاماً به معنای تضمین ادامه نمایش فیلم نبوده است.
«رستاخیز»؛ یک فیلم تاریخی که همچنان اکران عمومی نشده است
«رستاخیز» به کارگردانی احمدرضا درویش در سال ۱۳۹۱ ساخته شد و در جشنواره فجر سال ۱۳۹۲ به نمایش درآمد و جوایزی نیز دریافت کرد.
با این حال، نمایش چهره حضرت ابوالفضل العباس(ع) باعث شد فیلم نتواند مجوز اکران عمومی در سینماهای ایران را دریافت کند. این وضعیت با گذشت بیش از یک دهه همچنان ادامه دارد، هرچند فیلم در سال‌های گذشته اجازه نمایش آنلاین پیدا کرده است.
«رستاخیز» از نظر مقیاس تولید و سرمایه‌گذاری یکی از پروژه‌های بزرگ سینمای تاریخی ایران بود و سرنوشت آن نشان می‌دهد توقیف یک فیلم می‌تواند سال‌ها پس از پایان تولید نیز ادامه داشته باشد.
«قاتل و وحشی»؛ یکی از مهم‌ترین فیلم‌های بلاتکلیف امروز
در میان فیلم‌های سال‌های اخیر، «قاتل و وحشی» ساخته حمید نعمت‌الله یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار بلاتکلیف است.
این فیلم در سال ۱۳۹۸ آماده حضور در جشنواره فجر بود اما به دلیل مسئله مربوط به موی تراشیده شخصیت زن اصلی، با بازی لیلا حاتمی، امکان حضور در جشنواره را پیدا نکرد.
با وجود انتشار خبرهایی درباره احتمال صدور مجوز نمایش فیلم در ماه‌های گذشته، هنوز پروانه نمایش رسمی آن اعلام نشده است. به این ترتیب، «قاتل و وحشی» همچنان در وضعیت نامشخص قرار دارد.
اهمیت این فیلم فقط به موضوع توقیف محدود نمی‌شود؛ بلکه حضور لیلا حاتمی و حمید نعمت‌الله باعث شده این اثر از مدت‌ها پیش در فهرست فیلم‌های مورد انتظار مخاطبان سینمای ایران قرار بگیرد.
«شیشلیک»؛ کمدی سیاهی که هنوز مجوز اکران نگرفته است
«شیشلیک» به کارگردانی محمدحسین مهدویان پس از نمایش در سی‌ونهمین جشنواره فیلم فجر مورد توجه قرار گرفت، اما تاکنون موفق به دریافت پروانه نمایش عمومی نشده است.
این فیلم با بازی رضا عطاران، پژمان جمشیدی، جمشید هاشم‌پور و ژاله صامتی ساخته شده و در قالب یک کمدی سیاه به مسائل اجتماعی می‌پردازد.
«شیشلیک» از همان زمان جشنواره با واکنش‌های متفاوتی روبه‌رو شد و بخشی از توجهات به مضمون اجتماعی و فضای انتقادی آن اختصاص داشت. با گذشت چند سال، همچنان مشخص نیست این فیلم چه زمانی امکان اکران عمومی پیدا خواهد کرد.
«صد سال به این سال‌ها»؛ ۱۹ سال انتظار برای یک فیلم
تازه‌ترین نمونه این فهرست «صد سال به این سال‌ها» است. فیلم سامان مقدم نخستین بار در سال ۱۳۸۶ در جشنواره فجر نمایش داده شد و داستان چند دهه از زندگی یک زن را از سال‌های پایانی حکومت پهلوی تا سال ۱۳۸۴ روایت می‌کند.
فیلم نزدیک به ۱۹ سال از نمایش عمومی دور ماند و در نهایت بدون اکران سینمایی، از طریق نمایش خانگی آنلاین در اختیار مخاطبان قرار گرفت.
حضور بازیگرانی مانند فاطمه معتمدآریا، پرویز پرستویی و رضا کیانیان نیز باعث شده این فیلم پس از سال‌ها همچنان برای مخاطبان و علاقه‌مندان سینمای ایران کنجکاوی‌برانگیز باشد.
فهرست دیگری از فیلم‌های توقیفی
توقیف در سینمای ایران محدود به چند فیلم مشهور نیست. در طول دهه‌های گذشته آثاری مانند «حاجی واشنگتن»، «مارمولک»، «به رنگ ارغوان»، «گزارش یک جشن»، «یک خانواده محترم»، «خرس»، «آشغال‌های دوست‌داشتنی»، «عصبانی نیستم»، «کاناپه»، «آفساید»، «پریناز»، «قصه‌ها»، «ارادتمند؛ نازنین، بهاره، تینا»، «مهمونی کامی»، «شب، داخلی دیوار» و «روشن» نیز در مقاطعی با موانع مختلف برای نمایش عمومی مواجه شده‌اند. وضعیت این فیلم‌ها یکسان نیست؛ برخی سرانجام با اصلاحات یا تغییر شرایط مجوز گرفته‌اند و برخی همچنان با محدودیت روبه‌رو هستند.
چند نمونه مهم
| فیلم | کارگردان | سرنوشت |
|---|---|---|
| باشو غریبه کوچک | بهرام بیضایی | پس از حدود ۳ سال رفع توقیف شد |
| آدم‌برفی | داود میرباقری | پس از حدود ۳ سال اکران شد |
| سنتوری | داریوش مهرجویی | اکران سینمایی نشد و نسخه ویدیویی مجوز گرفت |
| به رنگ ارغوان | ابراهیم حاتمی‌کیا | پس از ۵ سال در جشنواره اکران شد |
| خانه پدری | کیانوش عیاری | پس از سال‌ها با محدودیت اکران شد و بعداً به نمایش خانگی رسید |
| رستاخیز | احمدرضا درویش | همچنان اکران عمومی سینمایی ندارد |
| قاتل و وحشی | حمید نعمت‌الله | هنوز پروانه نمایش رسمی ندارد |
| شیشلیک | محمدحسین مهدویان | هنوز پروانه نمایش عمومی نگرفته است |
| صد سال به این سال‌ها | سامان مقدم | پس از حدود ۱۹ سال به‌صورت آنلاین عرضه شد |
چرا توقیف طولانی‌مدت فیلم‌ها مسئله‌ساز است؟
توقیف یک فیلم فقط به معنای حذف یک اثر از جدول اکران نیست. فاصله طولانی میان تولید و نمایش می‌تواند باعث شود یک فیلم بخشی از ارتباط خود با زمانه‌ای را که برای آن ساخته شده از دست بدهد.
فیلمی که در سال تولید خود درباره یک مسئله اجتماعی یا سیاسی صحبت می‌کند، ممکن است ۱۰ یا ۱۵ سال بعد در شرایط کاملاً متفاوتی دیده شود. در نتیجه، طولانی شدن فرآیند نمایش می‌تواند هم به سازنده و سرمایه‌گذار آسیب بزند و هم فرصت قضاوت مستقیم مخاطب را از بین ببرد.
از سوی دیگر، تجربه برخی آثار نشان داده است که فیلمی که زمانی حساس یا مسئله‌دار تلقی شده، ممکن است سال‌ها بعد بدون پیامد قابل توجهی به نمایش درآید. همین مسئله یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره سیاست توقیف و اصلاح آثار سینمایی است.
خطر انتشار غیرقانونی فیلم‌های توقیفی
یکی از پیامدهای مهم توقیف طولانی‌مدت، افزایش احتمال انتشار غیرقانونی فیلم‌هاست. «سنتوری» و «خرس» نمونه‌هایی هستند که نسخه قاچاق آن‌ها پیش از فراهم شدن امکان نمایش رسمی در فضای عمومی منتشر شد.
در چنین شرایطی، فیلمساز ممکن است علاوه بر از دست دادن فرصت اکران، با خسارت مالی و از بین رفتن کنترل بر نحوه عرضه اثر نیز مواجه شود.
برای فیلم‌هایی که سال‌ها در انتظار مجوز باقی می‌مانند، این مسئله اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا گذشت زمان می‌تواند ارزش تجاری اثر را کاهش دهد و در نهایت حتی امکان بازگشت سرمایه را نیز دشوارتر کند.
جمع‌بندی
«صد سال به این سال‌ها» پس از حدود ۱۹ سال انتظار سرانجام به شکل آنلاین در دسترس مخاطبان قرار گرفت و بار دیگر بحث فیلم‌های توقیفی ایران را زنده کرد. از «سنتوری» و «خانه پدری» تا «رستاخیز»، «قاتل و وحشی» و «شیشلیک»، هر یک از این آثار داستان متفاوتی از سال‌ها انتظار، اصلاحات، اکران محدود یا بلاتکلیفی دارند.
مرور این پرونده‌ها نشان می‌دهد زمان گاهی قضاوت درباره یک فیلم را تغییر می‌دهد. آثاری که زمانی امکان نمایش نداشتند، در مواردی بعدها به بخشی از تاریخ سینمای ایران تبدیل شدند؛ به همین دلیل، سرنوشت «قاتل و وحشی» و «شیشلیک» نیز همچنان یکی از موضوعات مورد انتظار علاقه‌مندان سینمای ایران است.
تماس با سردبیر
برای ارسال انتقادات، پیشنهادات و شکایات خود، می‌توانید با ایمیل سردبیر در ارتباط باشید.
سعی می‌کنیم در سریع‌ترین زمان ممکن به پیام‌های شما پاسخ دهیم.
