نقد و بررسی فیلم عقل و احساس؛ وقتی جین آستن از قاب‌های آشنا بیرون می‌آید

فیلم عقل و احساس (Sense and Sensibility) از آن پروژه‌هایی است که از همان لحظه معرفی، محکوم به مقایسه شدن با گذشته است. وقتی پای جین آستن وسط باشد و اقتباس ۱۹۹۵ انگ لی با بازی اما تامپسون و کیت وینسلت هنوز یکی از شناخته‌شده‌ترین نسخه‌های سینمایی باشد، ساختن یک فیلم تازه کار ساده‌ای نیست.

اما جورجیا اوکلی ظاهراً از همان ابتدا تصمیم گرفته وارد رقابت مستقیم با فیلم انگ لی نشود. او به جای آنکه دوباره همان انگلستان تمیز، زیبا و رمانتیکی را بسازد که از اقتباس‌های آستن انتظار داریم، سراغ جهانی خاکی‌تر، طبیعی‌تر و حتی کمی زمخت رفته است.

به نظر همین تصمیم، هم مهم‌ترین ویژگی عقل و احساس است و هم بزرگ‌ترین مشکل آن.

مشخصات فیلم عقل و احساس

عقل و احساس درباره چیست؟

داستان همچنان همان قصه آشنای جین آستن است. پس از مرگ پدر خانواده داشوود، الینور، ماریان و مادرشان موقعیت مالی و اجتماعی خود را از دست می‌دهند و مجبور می‌شوند خانه قبلی خود را ترک کنند.

الینور و ماریان دو قطب متفاوت این داستان هستند. الینور احساساتش را کنترل می‌کند و بیشتر به پیامد تصمیم‌هایش فکر می‌کند؛ ماریان اما احساساتش را زندگی می‌کند و حاضر نیست عشق را با محاسبه و مصلحت‌سنجی محدود کند.

ولی نکته مهم اینجاست که فیلم جدید نمی‌خواهد این دو را صرفاً نماینده «عقل» و «احساس» نشان دهد. چیزی که برای من جذاب‌تر است، این است که اوکلی تلاش می‌کند نشان دهد هر دو خواهر در واقع دو شکل متفاوت از آسیب‌پذیری هستند.

الینور با سکوت از خودش محافظت می‌کند و ماریان با ابراز احساسات. هیچ‌کدام واقعاً مصون نیستند.

مهم‌ترین تغییر؛ جین آستن دیگر آدم‌های اتوکشیده ندارد

یکی از نخستین چیزهایی که در این فیلم جلب توجه می‌کند، ظاهر آدم‌هاست.

اینجا خبری از آن تصویر بیش از حد مرتب و تمیز از انگلستان دوره جین آستن نیست. موها نامرتب‌اند، لباس‌ها خاک و رطوبت زندگی روزمره را به خود گرفته‌اند و طبیعت فقط پس‌زمینه‌ای زیبا برای عاشقانه‌ها نیست؛ تقریباً تبدیل به بخشی از شخصیت فیلم شده است.

اوکلی فیلم را با نگاتیو ۳۵ میلی‌متری و نور طبیعی ساخته و نتیجه، تصویری نرم اما گاهی تیره و زمینی است. منتقدان مختلف نیز به همین جنبه از فیلم اشاره کرده‌اند؛ از یک سو برخی این انتخاب را تازه و زیبا دانسته‌اند و از سوی دیگر، برخی آن را بیش از حد سرد و کم‌رمق ارزیابی کرده‌اند.

به نظرم اینجا باید به کارگردان حق داد.

اگر قرار بود عقل و احساس همان زیبایی صیقل‌خورده اقتباس انگ لی را تکرار کند، اصلاً چه دلیلی برای ساخت نسخه جدید وجود داشت؟

مشکل از جایی شروع می‌شود که این واقع‌گرایی گاهی خودش به یک ژست تبدیل می‌شود. فیلم آن‌قدر می‌خواهد به ما یادآوری کند که این آدم‌ها «واقعی» هستند که در بعضی لحظات، جادوی عاشقانه داستان از بین می‌رود.

رابطه الینور و ماریان؛ جایی که فیلم واقعاً زنده می‌شود

اگر بخواهم یک دلیل اصلی برای دیدن این فیلم انتخاب کنم، رابطه الینور و ماریان است.

دیزی ادگار-جونز و اسمی کرید-مایلز فقط دو بازیگر نیستند که قرار است داستان دو عاشقانه موازی را پیش ببرند. رابطه این دو خواهر در فیلم اهمیت زیادی دارد و به‌نوعی خودِ داستان عاشقانه اصلی است.

این برداشت با نگاه خود اوکلی نیز همخوانی دارد. او در مصاحبه‌هایش تأکید کرده که برایش رابطه دو خواهر در مرکز داستان قرار داشته و آشنایی قبلی ادگار-جونز و کرید-مایلز نیز به شکل‌گیری صمیمیت میان آنها کمک کرده است.

دیزی ادگار-جونز در نقش الینور، بازی بسیار کنترل‌شده‌ای دارد. این کنترل در بعضی صحنه‌ها فوق‌العاده است؛ چون الینور قرار نیست احساساتش را روی صورتش فریاد بزند.

اما همین ویژگی گاهی علیه فیلم کار می‌کند. در برخی لحظات، مرز میان «احساسات سرکوب‌شده» و «بازی بیش از حد خویشتن‌دار» باریک می‌شود.

در مقابل، اسمی کرید-مایلز انتخاب جسورانه‌تری برای ماریان است. ماریان او شبیه تصویر کلاسیک دختر جوان رمانتیک نیست؛ کمی خشن‌تر، بی‌قرارتر و غریزی‌تر است. این همان چیزی است که به شخصیت انرژی می‌دهد.

حتی طراحی ظاهری او نیز بخشی از این رویکرد است؛ موهای نامرتب و ظاهر کمتر آراسته عمداً با تصویر سنتی قهرمان‌های اقتباس‌های آستن فاصله دارند.

آیا فیلم بیش از حد مدرن شده است؟

اینجا جایی است که عقل و احساس ممکن است برای مخاطبان جین آستن دو واکنش کاملاً متفاوت ایجاد کند.

من با مدرن کردن اقتباس‌های کلاسیک مشکلی ندارم؛ اتفاقاً اگر قرار باشد اثری دوباره ساخته شود، بهتر است چیزی برای گفتن داشته باشد.

اما مدرن شدن فقط به معنای کثیف‌تر کردن لباس‌ها، آزادتر کردن رفتار شخصیت‌ها یا تغییر ظاهر آنها نیست.

خوشبختانه فیلم در بهترین لحظاتش این اشتباه را نمی‌کند. اوکلی بیشتر تلاش کرده احساسات شخصیت‌ها را مدرن کند، نه داستان را.

الینور هنوز همان زنی است که باید خودش را کنترل کند. ماریان هنوز درگیر عشقی است که فکر می‌کند ارزش جنگیدن دارد. فشار اجتماعی همچنان وجود دارد. مسئله پول و ازدواج همچنان به زندگی زنان گره خورده است.

تفاوت اینجاست که فیلم می‌خواهد این فشارها را کمی ملموس‌تر و جسمانی‌تر نشان دهد.

مشکل اصلی؛ فیلم گاهی زیادی جدی است

اینجا به نظرم فیلم مهم‌ترین بخشی از میراث جین آستن را از دست می‌دهد: شوخ‌طبعی.

آستن فقط نویسنده عشق و ازدواج نبود. او جامعه اطرافش را با طنزی تیز می‌دید. بسیاری از جذابیت آثارش در همین فاصله میان احساسات شدید شخصیت‌ها و نگاه هوشمندانه و گاهی طعنه‌آمیز نویسنده به آنهاست.

نسخه جدید بیشتر روی درد، میل، محرومیت و آسیب‌پذیری تمرکز می‌کند.

این انتخاب قابل دفاع است، اما گاهی باعث می‌شود فیلم بیش از اندازه عبوس شود.

حتی منتقدانی که از رویکرد طبیعی فیلم استقبال کرده‌اند، به تفاوت آن با طنز و سبک شوخ‌طبعانه اقتباس‌های قبلی اشاره کرده‌اند. گاردین نیز فیلم را نسخه‌ای متأمل‌تر و خویشتن‌دارتر از اقتباس ۱۹۹۵ توصیف کرده است.

به زبان ساده‌تر: فیلم جین آستن را جدی گرفته، اما گاهی فراموش می‌کند آستن چقدر بامزه بود.

مقایسه با عقل و احساس ۱۹۹۵

مقایسه با نسخه انگ لی اجتناب‌ناپذیر است؛ اما مقایسه مستقیم این دو فیلم کمی ناعادلانه هم هست.

نسخه ۱۹۹۵ فیلمی بود که به شکل فوق‌العاده‌ای توانست درام، طنز و رمانس را کنار هم قرار دهد. اما تکیه نسخه جدید بر چیز دیگری است.

نسخه جدید قرار نیست جای نسخه ۱۹۹۵ را بگیرد. اتفاقاً ارزش آن بیشتر در این است که اصرار دارد همان داستان را از زاویه دیگری ببیند.

بازیگران مکمل چطورند؟

در میان بازیگران مکمل، فرانک دیلین در نقش ویلوبی انرژی متفاوتی وارد فیلم می‌کند و فیونا شاو نیز در نقش خانم جنینگز از معدود شخصیت‌هایی است که اجازه می‌دهد طنز بیشتر وارد فضای داستان شود.

در مقابل، نقش سرهنگ براندون با بازی هربرت نوردوم بسیار کنترل‌شده‌تر است و طبیعتاً مقایسه او با اجرای آلن ریکمن در نسخه ۱۹۹۵ اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. گاردین نیز به همین تفاوت در اجرای شخصیت اشاره کرده و بازی نوردوم را بسیار کم‌حرف‌تر و درون‌گراتر توصیف کرده است.

این انتخاب با فضای کلی فیلم هماهنگ است، اما الزاماً به جذاب‌تر شدن خط عاشقانه کمک نمی‌کند.

آیا امتیاز ۸۰ درصد راتن تومیتوز منصفانه است؟

در حال حاضر، ۸۰ درصد امتیاز اولیه فیلم در راتن تومیتوز است و این عدد بر اساس تعداد محدودی نقد ثبت شده؛ بنابراین نباید آن را امتیاز نهایی در نظر گرفت. صفحه راتن تومیتوز نیز در حال به‌روزرسانی اطلاعات فیلم است.

اما اگر بخواهم از خود عدد فاصله بگیرم، دلیل چنین واکنش دوگانه‌ای را می‌توان فهمید.

فیلم از یک طرف چیزی دارد که بسیاری از اقتباس‌های جدید ندارند: هویت بصری مشخص.

از طرف دیگر، همین هویت گاهی جای چیزی را می‌گیرد که نسخه ۱۹۹۵ بسیار خوب داشت: سرزندگی.

به همین دلیل احتمالاً واکنش مخاطبان به فیلم دو قطبی خواهد بود؛ کسانی که از بازخوانی‌های مدرن آثار کلاسیک استقبال می‌کنند، احتمالاً با رویکرد اوکلی ارتباط بیشتری می‌گیرند، در حالی که طرفداران اقتباس‌های سنتی‌تر ممکن است آن را بیش از حد سرد و جدی ببینند.

جمع‌بندی؛ فیلمی که بهتر است با نسخه ۱۹۹۵ مقایسه نشود

برای من، جذاب‌ترین نکته عقل و احساس این نیست که آیا فیلم می‌تواند به نسخه ۱۹۹۵ برسد یا نه. پاسخ به این سؤال تقریباً هیچ چیز درباره ارزش نسخه جدید نمی‌گوید.

سؤال مهم‌تر این است که آیا جورجیا اوکلی حرف تازه‌ای برای گفتن دارد؟

جواب تا حد زیادی مثبت است.

او داستان جین آستن را به جهانی برده که کمتر شبیه کارت‌پستال و بیشتر شبیه یک زندگی واقعی است. رابطه الینور و ماریان را جدی گرفته و به جای آنکه عاشقانه‌های آنها را تنها موتور داستان بداند، پیوند میان دو خواهر را به مرکز عاطفی فیلم تبدیل کرده است.

اما فیلم در همین مسیر گاهی زیاده‌روی می‌کند. طبیعی‌گرایی آن همیشه به عمق احساسی تبدیل نمی‌شود و جدیت بیش از اندازه باعث می‌شود بخشی از شوخ‌طبعی و سبکبالی آستن از دست برود.

در نهایت، عقل و احساس یک اقتباس ضروری یا definitive نیست، اما اقتباسی قابل بحث است؛ و برای اثری که بیش از دو قرن از انتشار رمانش می‌گذرد، همین توانایی برای ایجاد بحث و ارائه یک نگاه تازه، ارزش قابل‌توجهی دارد.