اگر قرار باشد تنها چند نام را به عنوان معماران سینمای مدرن معرفی کنیم، بدون تردید نام استیون اسپیلبرگ در صدر فهرست قرار میگیرد. فیلمسازی که نهتنها برخی از مهمترین آثار تاریخ هالیوود را ساخته، بلکه در مواردی قواعد بازی را برای همیشه تغییر داده است.
وقتی «آروارهها» در سال ۱۹۷۵ روی پرده رفت، کمتر کسی تصور میکرد این فیلم بتواند الگوی جدیدی برای اکرانهای تابستانی خلق کند. اما موفقیت بیسابقه آن باعث شد مفهوم «بلاکباستر تابستانی» متولد شود؛ مدلی که امروزه ستون اصلی اقتصاد هالیوود محسوب میشود.
در دهههای بعد، اسپیلبرگ بارها توانایی خود را در ژانرهای مختلف به نمایش گذاشت؛ از ماجراجوییهای کلاسیکی مانند «مهاجمان صندوق گمشده» گرفته تا درامهای جنگی تحسینشدهای مانند «نجات سرباز رایان». با این حال، بررسی کارنامه تجاری او یک حقیقت جالب را آشکار میکند: موفقترین فیلمهای اسپیلبرگ تقریباً همگی به ژانر علمیتخیلی تعلق دارند.
امپراتوری گیشه اسپیلبرگ بر پایه علمیتخیلی بنا شده است
استیون اسپیلبرگ همچنان عنوان پرفروشترین کارگردان تاریخ سینما را در اختیار دارد؛ جایگاهی که حاصل چند موفقیت اتفاقی نیست، بلکه نتیجه بیش از پنج دهه حضور مداوم در صدر صنعت سرگرمی است.
نکته جالب اینجاست که برخلاف بسیاری از فیلمسازان امروزی، اسپیلبرگ تنها یک فیلم میلیارد دلاری در کارنامه خود دارد. بنابراین راز موفقیت او در رکوردهای مقطعی نیست، بلکه در تداوم موفقیت نهفته است.
نگاهی به پرفروشترین آثار او این موضوع را کاملاً تأیید میکند:
- «Jurassic Park» — بیش از ۱.۰۵ میلیارد دلار
- «E.T. the Extra-Terrestrial» — حدود ۷۹۷ میلیون دلار
- «Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull» — حدود ۷۸۶ میلیون دلار
- «The Lost World: Jurassic Park» — حدود ۶۱۸ میلیون دلار
- «Ready Player One» — حدود ۶۰۷ میلیون دلار
- «War of the Worlds» — حدود ۶۰۶ میلیون دلار
وجه اشتراک تمام این فیلمها حضور مستقیم یا غیرمستقیم عناصر علمیتخیلی در روایت آنهاست؛ از دایناسورهای مهندسیشده ژنتیکی گرفته تا موجودات فرازمینی، واقعیت مجازی و تهاجم بیگانگان.
چرا مخاطبان عاشق علمیتخیلیهای اسپیلبرگ هستند؟
اسپیلبرگ در طول دوران حرفهای خود بارها ثابت کرده که نگاهش به علمیتخیلی با بسیاری از فیلمسازان دیگر تفاوت دارد. او معمولاً از فناوری، موجودات فضایی یا مفاهیم آیندهنگرانه صرفاً به عنوان ابزار سرگرمی استفاده نمیکند؛ بلکه آنها را به بستری برای روایت داستانهای انسانی تبدیل میکند.
به همین دلیل است که «E.T.» تنها داستان یک موجود فضایی نیست؛ بلکه روایتی درباره تنهایی، دوستی و خانواده است. «هوش مصنوعی» صرفاً درباره رباتها نیست، بلکه درباره عشق، هویت و نیاز انسان به پذیرفته شدن صحبت میکند. حتی «جنگ دنیاها» در لایههای زیرین خود بیشتر درباره رابطه یک پدر با فرزندانش است تا حمله موجودات بیگانه.
این ویژگی باعث شده آثار علمیتخیلی اسپیلبرگ برای طیف گستردهای از مخاطبان جذاب باشند؛ چه کسانی که به دنبال هیجان و جلوههای ویژه هستند و چه افرادی که انتظار داستانی احساسی و انسانی دارند.
«برخورد نزدیک از نوع سوم»؛ موفقیتی که امروز حتی بزرگتر به نظر میرسد
یکی از بهترین نمونهها برای درک محبوبیت آثار علمیتخیلی اسپیلبرگ، فیلم «برخورد نزدیک از نوع سوم» است.
این فیلم در زمان اکران حدود ۳۴۰ میلیون دلار فروش جهانی داشت. اگر این رقم را با نرخ تورم امروزی محاسبه کنیم، ارزش آن به چیزی نزدیک به ۱.۸ میلیارد دلار میرسد؛ رقمی که حتی در استانداردهای امروز نیز خیرهکننده محسوب میشود.
البته مقایسه مستقیم شرایط دهه ۷۰ با بازار کنونی چندان دقیق نیست. آن زمان خبری از سرویسهای استریم، شبکههای اجتماعی و رقابت شدید رسانهای امروز نبود. با این حال، این آمار به خوبی نشان میدهد که علاقه مخاطبان به آثار علمیتخیلی اسپیلبرگ پدیدهای جدید نیست و از همان سالهای نخست فعالیت او وجود داشته است.
دو فیلمی که تاریخ سینما را تغییر دادند
در میان تمام آثار کارنامه اسپیلبرگ، دو فیلم بیش از سایرین تأثیرگذار بودهاند: «E.T.» و «Jurassic Park».
«E.T.» پس از اکران به پرفروشترین فیلم تاریخ سینما تبدیل شد و برای مدت طولانی این عنوان را حفظ کرد. فیلم نهتنها یک موفقیت تجاری عظیم بود، بلکه به پدیدهای فرهنگی تبدیل شد که نسلهای مختلفی با آن خاطره دارند.
یک دهه بعد، اسپیلبرگ بار دیگر همین موفقیت را با «پارک ژوراسیک» تکرار کرد. فیلمی که نهتنها رکوردهای گیشه را جابهجا کرد، بلکه استانداردهای جلوههای ویژه را نیز برای همیشه تغییر داد.
ترکیب جلوههای کامپیوتری پیشرفته با افکتهای عملی باعث شد دایناسورها برای نخستین بار به شکلی واقعی روی پرده جان بگیرند. بسیاری از کارشناسان معتقدند تحول CGI مدرن عملاً با موفقیت «پارک ژوراسیک» وارد مرحله جدیدی شد.
تأثیر این فیلم همچنان ادامه دارد. مجموعه «Jurassic» تاکنون نزدیک به ۷ میلیارد دلار در سراسر جهان فروش داشته و همچنان یکی از مهمترین فرنچایزهای هالیوود محسوب میشود.
حتی شکستهای نسبی هم موفق بودند
نکته جالب درباره آثار علمیتخیلی اسپیلبرگ این است که حتی فیلمهایی که از نظر منتقدان یا مخاطبان واکنشهای دوگانه دریافت کردهاند، همچنان در گیشه عملکردی فوقالعاده داشتهاند.
نمونه بارز این موضوع «Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull» است. فیلمی که هنوز هم یکی از جنجالیترین قسمتهای مجموعه ایندیانا جونز به شمار میرود و بسیاری از طرفداران از ورود عناصر فرازمینی به جهان این شخصیت استقبال نکردند.
با وجود این انتقادها، فیلم نزدیک به ۸۰۰ میلیون دلار فروش کرد و همچنان سومین اثر پرفروش کارنامه اسپیلبرگ محسوب میشود.
این اتفاق نشان میدهد که نام اسپیلبرگ در کنار عناصر علمیتخیلی همچنان قدرت جذب مخاطب فوقالعادهای دارد؛ حتی زمانی که واکنشهای منتقدان چندان مثبت نباشد.
«جنگ دنیاها» و «بازیکن شماره یک آماده»؛ موفقیت در عصر مدرن
در دوران جدید نیز این الگو ادامه پیدا کرده است.
«جنگ دنیاها» با بازی تام کروز در شرایطی اکران شد که حواشی رسانهای پیرامون این ستاره به اوج رسیده بود. بسیاری تصور میکردند این جنجالها بر عملکرد فیلم تأثیر منفی بگذارد، اما در نهایت مخاطبان همچنان برای تماشای نسخه اسپیلبرگ از رمان کلاسیک اچ.جی. ولز به سینما رفتند.
سالها بعد نیز «Ready Player One» به موفقیتی چشمگیر دست یافت. این فیلم شاید در فهرست بهترین آثار اسپیلبرگ جایگاه بالایی نداشته باشد، اما بیش از ۶۰۰ میلیون دلار در گیشه جهانی فروخت و بهخصوص در بازارهای بینالمللی عملکردی فراتر از انتظار داشت.
موفقیت این فیلم بار دیگر نشان داد که برداشت عمومی فضای اینترنت و شبکههای اجتماعی همیشه با واقعیت بازار سینما همخوانی ندارد.
نقش جان ویلیامز در موفقیتهای اسپیلبرگ
در کنار عنصر علمیتخیلی، یک عامل مشترک مهم دیگر نیز میان بیشتر موفقیتهای بزرگ اسپیلبرگ دیده میشود: موسیقی جان ویلیامز.
از شش فیلم پرفروش کارنامه اسپیلبرگ، پنج عنوان با موسیقی این آهنگساز افسانهای ساخته شدهاند. تنها استثنا «Ready Player One» است که موسیقی آن توسط آلن سیلوستری ساخته شد.
جان ویلیامز که خالق موسیقیهای ماندگاری چون «جنگ ستارگان»، «ایندیانا جونز»، «E.T.» و «پارک ژوراسیک» است، همچنان پرفروشترین آهنگساز تاریخ سینما محسوب میشود. همکاری طولانیمدت او با اسپیلبرگ یکی از موفقترین مشارکتهای هنری تاریخ هالیوود به شمار میرود.
فراتر از کارگردانی؛ امپراتوری علمیتخیلی اسپیلبرگ
بررسی موفقیتهای اسپیلبرگ تنها به آثار کارگردانیشده توسط او محدود نمیشود.
او به عنوان تهیهکننده نیز نقش مهمی در شکلگیری برخی از سودآورترین فرنچایزهای تاریخ سینما داشته است؛ از مجموعه «Jurassic World» گرفته تا سری «Transformers»، «Men in Black» و «Back to the Future».
در واقع میلیاردها دلار دیگر از درآمد گیشه هالیوود به پروژههایی مربوط میشود که اسپیلبرگ به نوعی در تولید آنها مشارکت داشته است.
تمام این موارد یک نتیجه مشخص را نشان میدهد: هر زمان که استیون اسپیلبرگ به سراغ علمیتخیلی رفته، احتمال موفقیت تجاری پروژه به شکل چشمگیری افزایش یافته است.
جمعبندی
بررسی کارنامه استیون اسپیلبرگ نشان میدهد که بزرگترین موفقیتهای او صرفاً حاصل شهرت یا اعتبار شخصی نیستند. مخاطبان در طول پنج دهه گذشته بارها ثابت کردهاند که علاقه ویژهای به نگاه او به ژانر علمیتخیلی دارند.
اسپیلبرگ برخلاف بسیاری از فیلمسازان این حوزه، از مفاهیم علمیتخیلی برای خلق نمایشهای صرفاً بصری استفاده نمیکند؛ او این عناصر را به ابزاری برای روایت داستانهای انسانی تبدیل میکند. همین ویژگی باعث شده از «E.T.» تا «پارک ژوراسیک» و از «جنگ دنیاها» تا «بازیکن شماره یک آماده»، آثار او همچنان بتوانند همزمان نظر منتقدان، مخاطبان و گیشه را جلب کنند.
تحلیل فلاتو
نگاهی به فهرست پرفروشترین آثار اسپیلبرگ نشان میدهد که موفقیت در ژانر علمیتخیلی صرفاً به جلوههای ویژه یا فناوری وابسته نیست. آنچه فیلمهای او را متمایز میکند، پیوند دادن ایدههای بزرگ علمیتخیلی با دغدغههای کاملاً انسانی است.
در دورهای که بسیاری از بلاکباسترها به نمایشهای بصری عظیم تبدیل شدهاند، آثار اسپیلبرگ همچنان بر احساسات، خانواده، ترس، تنهایی و امید تمرکز دارند. همین مسئله باعث شده فیلمهای او حتی پس از گذشت دههها نیز تازگی خود را حفظ کنند.
با توجه به روند فعلی هالیوود، موفقیتهای اسپیلبرگ میتواند الگویی مهم برای نسل جدید فیلمسازان باشد؛ الگویی که نشان میدهد فناوری و احساسات زمانی بیشترین تأثیر را دارند که در خدمت یک داستان قدرتمند قرار بگیرند.
اگر بخواهیم تنها یک فرمول موفقیت برای کارنامه استیون اسپیلبرگ تعریف کنیم، احتمالاً این جمله کافی است: «علمیتخیلی به سبک اسپیلبرگ، در اصل درباره انسانهاست؛ نه درباره فناوری.»
منبع: Slashfilm
تماس با سردبیر
برای ارسال انتقادات، پیشنهادات و شکایات خود، میتوانید با ایمیل سردبیر در ارتباط باشید.
سعی میکنیم در سریعترین زمان ممکن به پیامهای شما پاسخ دهیم.
