اسطوره‌های یونان قرن‌هاست که منبع الهام نویسندگان، نمایشنامه‌نویسان و هنرمندان بوده‌اند و سینما نیز از این داستان‌های کهن بی‌نصیب نمانده است. بعضی فیلم‌ها مانند «ادیسه» مستقیماً سراغ داستان‌های هومر می‌روند، اما برخی آثار با قرار دادن شخصیت‌ها و مفاهیم اسطوره‌ای در دنیایی کاملاً متفاوت، آن‌قدر از منبع اصلی فاصله می‌گیرند که تشخیص ارتباطشان دشوار می‌شود.
در این مطلب از فلاتو سراغ ۶ فیلم متفاوت می‌رویم که هرکدام به شکلی پنهان یا غیرمستقیم از اسطوره‌ها و تراژدی‌های یونان باستان الهام گرفته‌اند.
۱. The Lighthouse؛ کابوسی از پرومتئوس و پروتئوس
«فانوس دریایی» (The Lighthouse) ساخته رابرت اگرز، حتی بدون ارتباط با اسطوره‌های یونانی هم فیلمی عجیب و کابوس‌وار است. اما وقتی داستان آن را در کنار روایت‌های پرومتئوس و پروتئوس قرار دهیم، بسیاری از تصاویر و اتفاقات فیلم معنای تازه‌ای پیدا می‌کنند.
پرومتئوس، تایتانی بود که آتش را از خدایان دزدید و به انسان‌ها داد و به همین دلیل مجازات شد. در فیلم، شخصیت افریم وینسلو با بازی رابرت پتینسون شباهت‌هایی به این شخصیت اسطوره‌ای دارد؛ مردی که به سمت چیزی ممنوع و دست‌نیافتنی کشیده می‌شود و در نهایت بهای سنگینی برای نزدیک شدن به آن می‌پردازد.
از طرف دیگر، شخصیت توماس ویک با بازی ویلم دفو، ویژگی‌هایی دارد که می‌توان آنها را با پروتئوس، خدای دریای یونان و موجودی تغییرشکل‌دهنده، مقایسه کرد.
در این برداشت، خود فانوس دریایی نیز می‌تواند نمادی از یک شیء الهی و ممنوع باشد؛ چیزی که وینسلو هرچه بیشتر به آن نزدیک می‌شود، پیامدهای هولناک‌تری گریبانش را می‌گیرد.
اطلاعات فیلم
- نام: The Lighthouse
- سال انتشار: ۲۰۱۹
- کارگردان: رابرت اگرز
- نویسندگان: رابرت اگرز، مکس اگرز
- ژانر: ترسناک، فانتزی، درام
- مدت: ۱۱۰ دقیقه
- بازیگران: رابرت پتینسون، ویلم دفو، والریا کارامان
۲. O Brother, Where Art Thou?؛ «ادیسه» در آمریکای دهه ۱۹۳۰
اگر با داستان «ادیسه» هومر آشنا باشید، پیدا کردن ارتباط فیلم «ای برادر، کجایی؟» با این اثر چندان سخت نیست. برادران کوئن داستان حماسی هومر را از یونان باستان به می‌سی‌سی‌پی در دهه ۱۹۳۰ منتقل کرده‌اند.
شخصیت اصلی فیلم، اولیس اورت مک‌گیل با بازی جورج کلونی، حتی نام خود را از نام رومی اودیسئوس گرفته است. او مانند قهرمان اسطوره‌ای، سفری پرخطر را آغاز می‌کند و در مسیر بازگشت به خانه با مجموعه‌ای از شخصیت‌ها و موانع عجیب روبه‌رو می‌شود.
سه زن مرموزی که مک‌گیل و همراهانش با آنها مواجه می‌شوند، یادآور سیرن‌ها هستند؛ موجوداتی که در «ادیسه» با آواز خود ملوانان را به نابودی می‌کشاندند.
همچنین شخصیت بیگ دن تیگ با بازی جان گودمن، برداشتی از سیکلوپ است؛ موجودی یک‌چشم که در داستان هومر یکی از مهم‌ترین موانع اودیسئوس محسوب می‌شود.
در نتیجه، فیلم برادران کوئن را می‌توان نسخه‌ای مدرن و بسیار متفاوت از «ادیسه» دانست؛ با این تفاوت که به جای کشتی و هیولاهای دریایی، با زندانیان فراری، موسیقی بلوز، سیاستمداران و جاده‌های جنوب آمریکا روبه‌رو هستیم.
اطلاعات فیلم
- نام: O Brother, Where Art Thou?
- سال انتشار: ۲۰۰۰
- کارگردان: جوئل کوئن، ایتن کوئن
- نویسندگان: جوئل کوئن، ایتن کوئن، هومر
- ژانر: ماجراجویی، کمدی، جنایی
- مدت: ۱۰۷ دقیقه
- بازیگران: جورج کلونی، جان تورتورو، تیم بلیک نلسون، جان گودمن
۳. Oldboy؛ یک ادیپ مدرن و بسیار تاریک
«اولدبوی» یکی از خشن‌ترین و تلخ‌ترین فیلم‌های انتقامی سینماست، اما در زیر لایه‌های خشونت، راز و انتقام، می‌توان نشانه‌هایی از تراژدی ادیپ را پیدا کرد.
پارک چان-ووک، کارگردان و نویسنده فیلم، درباره جنبه‌های اسطوره‌ای داستان صحبت کرده و تلاش کرده بود روایت فیلم ریشه‌هایی عمیق‌تر و جهانی‌تر از یک مسئله اجتماعی معاصر داشته باشد.
شخصیت اوه دائه‌سو سال‌ها به دنبال پاسخ این سؤال است که چه کسی و چرا او را ربوده و زندانی کرده است. اما هرچه به حقیقت نزدیک‌تر می‌شود، متوجه می‌شود پاسخ این معما بسیار هولناک‌تر از چیزی است که تصور می‌کرد.
شباهت فیلم با داستان ادیپ در مفاهیمی مانند سرنوشت، گناه، حقیقت، رابطه ممنوع و پیامدهای ویرانگر انتخاب‌های انسان دیده می‌شود.
البته «Oldboy» اقتباسی مستقیم از اسطوره ادیپ نیست؛ اما ساختار تراژیک آن یادآور همان داستان باستانی است. فیلم نیز مانند بسیاری از تراژدی‌های یونانی، حقیقتی را در مرکز داستان قرار می‌دهد که کشف آن به جای رهایی، ویرانی بیشتری به همراه دارد.
اطلاعات فیلم
- نام: Oldboy
- سال انتشار: ۲۰۰۳
- کارگردان: پارک چان-ووک
- نویسندگان: پارک چان-ووک، هوانگ جو-یون، لیم جون-هیونگ
- ژانر: درام، هیجانی، معمایی، اکشن
- مدت: ۱۲۰ دقیقه
- بازیگران: چوی مین-سیک، یو جی-ته، کانگ هه-جونگ، کیم بیونگ-اوک
- تهیه‌کننده: سید لیم
۴. The Killing of a Sacred Deer؛ وقتی اسطوره ایفیگنیا به یک کابوس مدرن تبدیل می‌شود
فیلم «کشتن گوزن مقدس» ساخته یورگوس لانتیموس یکی از عجیب‌ترین آثار سینمای مدرن است و ارتباط آن با یکی از تراژدی‌های مشهور یونان باستان، یعنی «ایفیگنیا در آئولیس»، بسیار پررنگ است.
داستان فیلم درباره جراح موفقی به نام استیون مورفی است که پس از نزدیک شدن به نوجوانی مرموز به نام مارتین، زندگی خانوادگی‌اش به تدریج فرو می‌پاشد.
استیون در نهایت با انتخابی غیرممکن مواجه می‌شود؛ تصمیمی که سرنوشت خانواده‌اش را تعیین خواهد کرد.
این ایده شباهت زیادی به داستان آگاممنون و ایفیگنیا دارد. در اسطوره یونانی، آگاممنون برای جلب رضایت الهه آرتمیس مجبور می‌شود دختر خود، ایفیگنیا، را قربانی کند.
در هر دو داستان، یک پدر در موقعیتی قرار می‌گیرد که باید میان حفظ خانواده یا قربانی کردن یکی از اعضای آن انتخاب کند.
فیلم لانتیموس این مفهوم باستانی را به دنیای پزشکی و خانواده‌ای مدرن منتقل می‌کند و به جای خدایان یونانی، مخاطب را با جهانی سرد، بی‌رحم و غیرقابل‌پیش‌بینی مواجه می‌سازد.
اطلاعات فیلم
- نام: The Killing of a Sacred Deer
- سال انتشار: ۲۰۱۷
- کارگردان: یورگوس لانتیموس
- نویسندگان: افتیمیس فیلیپو، یورگوس لانتیموس
- ژانر: درام، هیجانی، معمایی
- مدت: ۱۲۱ دقیقه
- بازیگران: کالین فارل، نیکول کیدمن، بری کیوگن، رافی کسیدی
- تهیه‌کننده: اد گینی
۵. Moulin Rouge!؛ داستان اورفئوس و اوریدیس در پاریس
در میان این فهرست، «مولن روژ!» شاید یکی از غیرمنتظره‌ترین نمونه‌ها باشد. این فیلم موزیکال پرزرق‌وبرق باز لوهرمان، با آن همه موسیقی، رقص و فضای رنگارنگ پاریس، در واقع از یکی از مشهورترین داستان‌های عاشقانه اسطوره‌های یونان یعنی اورفئوس و اوریدیس الهام گرفته است.
شخصیت کریستین با بازی ایوان مک‌گرگور، یک موسیقی‌دان جوان و مستعد است که عاشق ساتین با بازی نیکول کیدمن می‌شود.
این رابطه شباهت زیادی به داستان اورفئوس دارد؛ هنرمندی که پس از مرگ معشوقش، اوریدیس، تصمیم می‌گیرد برای بازگرداندن او از مرز میان زندگی و مرگ عبور کند.
در «مولن روژ!» نیز موسیقی و عشق در مرکز داستان قرار دارند و کریستین تلاش می‌کند با قدرت عشق با سرنوشتی که برای ساتین رقم خورده مبارزه کند.
تفاوت بزرگ اینجاست که لورمان تراژدی یونانی را با موسیقی پاپ، لباس‌های پرزرق‌وبرق، کاباره و طنز ترکیب کرده است؛ به همین دلیل ممکن است هنگام تماشای فیلم اصلاً متوجه ریشه اسطوره‌ای داستان نشوید.
اطلاعات فیلم
- نام: Moulin Rouge!
- سال انتشار: ۲۰۰۱
- کارگردان: باز لوهرمان
- نویسندگان: باز لوهرمان، کریگ پیرس
- ژانر: درام، عاشقانه، موزیکال
- مدت: ۱۲۸ دقیقه
- بازیگران: ایوان مک‌گرگور، نیکول کیدمن، جان لگوییزامو، جیم برودبنت
- تهیه‌کنندگان: فرد بارون، باز لوهرمان، مارتین براون
۶. The SpongeBob SquarePants Movie؛ «ادیسه» با یک اسفنج زرد!
شاید عجیب‌ترین انتخاب این فهرست «فیلم باب اسفنجی شلوارمکعبی» باشد، اما حتی این انیمیشن محبوب نیز از ساختار «ادیسه» هومر تأثیر گرفته است.
در این فیلم، باب اسفنجی و پاتریک سفری خطرناک را آغاز می‌کنند و برای بازگرداندن تاج دزدیده‌شده، مسیر طولانی و پرماجرایی را پشت سر می‌گذارند.
سازنده باب اسفنجی، استیون هیلنبرگ، داستان فیلم را یک «ادیسه قهرمانانه بسیار خطرناک» توصیف کرده بود.
شباهت‌ها نیز فقط به یک سفر ساده محدود نمی‌شوند. باب اسفنجی و پاتریک در طول مسیر با هیولاها، موانع فراطبیعی، مکان‌های عجیب و موقعیت‌هایی خطرناک روبه‌رو می‌شوند؛ درست همان ساختاری که در سفر اودیسئوس نیز وجود دارد.
البته در اینجا خبری از فضای حماسی و تراژیک هومر نیست. همه‌چیز با طنز و منطق عجیب دنیای زیر آب روایت می‌شود. با این حال، هسته داستان همان الگوی آشنای قهرمان غیرمنتظره‌ای است که باید از مجموعه‌ای از چالش‌ها عبور کند تا سرانجام به خانه بازگردد.
اطلاعات فیلم
- نام: The SpongeBob SquarePants Movie
- سال انتشار: ۲۰۰۴
- کارگردان: استیون هیلنبرگ، مارک آزبورن
- نویسندگان: استیون هیلنبرگ، درک درایمون، کنت آزبورن، آرون اسپرینگر، پل تیبت، تیم هیل
- ژانر: انیمیشن
- مدت: ۸۷ دقیقه
- بازیگران/صداپیشگان: تام کنی، کلنسی براون، راجر بامپس، بیل فگرباک
- تهیه‌کننده: استیون هیلنبرگ
چرا اسطوره‌های یونان هنوز در سینما زنده‌اند؟
اسطوره‌های یونان فقط مجموعه‌ای از داستان‌های مربوط به خدایان، قهرمانان و هیولاها نیستند. بسیاری از این روایت‌ها درباره موضوعاتی هستند که هنوز برای انسان امروزی آشنا هستند؛ انتقام، عشق نافرجام، قربانی کردن، سرنوشت، گناه، جاه‌طلبی، جست‌وجوی حقیقت و تلاش برای بازگشت به خانه.
به همین دلیل، یک کارگردان می‌تواند داستانی چند هزار ساله را از یونان باستان جدا کند و آن را به یک جزیره دورافتاده، یک خانواده مدرن، خیابان‌های کره جنوبی یا حتی دنیای زیر آب منتقل کند؛ بدون اینکه هسته اصلی داستان از بین برود.
از «O Brother, Where Art Thou?» که تقریباً یک نسخه مدرن از «ادیسه» است تا «Oldboy» که عناصر تراژدی ادیپ را در داستانی انتقامی به کار می‌گیرد، این فیلم‌ها نشان می‌دهند که اسطوره‌های یونانی هنوز یکی از منابع مهم الهام برای سینما هستند.
نکته جذاب این فهرست این است که همه فیلم‌ها به یک اندازه و به شکل مستقیم از اسطوره‌ها اقتباس نکرده‌اند. «O Brother, Where Art Thou?» و «مولن روژ!» ارتباط نسبتاً مشخصی با داستان‌های باستانی دارند، اما در آثاری مثل «Oldboy» و «The Lighthouse» این ارتباط بیشتر در ساختار، مضمون و شخصیت‌پردازی دیده می‌شود. همین موضوع باعث می‌شود تماشای دوباره این فیلم‌ها پس از شناخت ریشه‌های اسطوره‌ای‌شان، تجربه متفاوتی ایجاد کند.
جمع‌بندی
اسطوره‌های یونان باستان همچنان یکی از منابع الهام مهم سینما هستند و همیشه هم لازم نیست یک فیلم مستقیماً درباره زئوس، اودیسئوس یا خدایان المپ باشد تا بتوان ریشه‌های یونانی آن را پیدا کرد.
«The Lighthouse»، «O Brother, Where Art Thou?»، «Oldboy»، «The Killing of a Sacred Deer»، «Moulin Rouge!» و «The SpongeBob SquarePants Movie» هرکدام به شیوه‌ای متفاوت از داستان‌ها و مفاهیم اسطوره‌ای استفاده کرده‌اند؛ از پرومتئوس و ادیپ گرفته تا اورفئوس و اودیسئوس. همین پنهان بودن این ارتباط‌هاست که تماشای دوباره آنها را جذاب‌تر می‌کند.
تماس با سردبیر
برای ارسال انتقادات، پیشنهادات و شکایات خود، می‌توانید با ایمیل سردبیر در ارتباط باشید.
سعی می‌کنیم در سریع‌ترین زمان ممکن به پیام‌های شما پاسخ دهیم.
